PRACE FELIKSA KONA

Warto przypomnieć, że wybitny rewolucjonista Feliks Kon (30 V 1864—28 VII 1941), skazany w 1885 r. w pro­cesie 29 proletariatczyków na katorgę w Kraju Zabajkalskim, w czasie pobytu na wygnaniu zajmował się również działalnością naukową. W roku 1890 został prze­niesiony do Jakucka, gdzie rozpoczął intensywne badania antropologiczne i etnograficzne i gdzie nawiązał kontakt z oddziałem wschodniosyberyjskim Rosyjskiego Towarzy­stwa Geograficznego. W Jakucku też rozpoczął publiko­wanie swych prac w wydawnictwie tego oddziału. Dzięki tym pracom uzyskał pozwolenie na tzw. wolne osiedlenie się w Irkucku. Z kolei przeniósł się do Bałagańska nad Angarą, a wreszcie do Minusińska nad górnym biegiem Jeniseju, dziś w Kraju Krasnojarskim. Tutaj w 1899 r. opublikował rezultaty swoich badań fizjologicznych nad Jakutami w pracy pt. Fizjologiczeskije i biologiczeskije dannyje o Jakutach. Praca ta została wysoko oceniona  w wymienionej wyżej monografii o Jakucji.

NIE TYLKO BADANIA ETNOGRAFICZNE

W czasie pobytu na Syberii Sieroszewski nie ograni­czał się wyłącznie do badań etnograficznych. Jak podaje monumentalna monografia Jakutia, wydana przez Akade­mię Nauk ZSRR w 1927 r., Sieroszewski dokonał też od­krycia rud żelaza w okręgach kołymskim i wierchojańskim. Wspomina też o jego zbiorach botanicznych. Wymieniona monografia cytuje Polaka wielokrotnie. Stawia go na równi z wybitnymi etnografami i bada­czami ludów Azji Północno-Wschodniej, W. Bogorazem (1865—1936) i W. Jochelsonem (1855—1940), zaś książką jego nazywa „kapitalną pracą”.Wkrótce po powrocie do kraju Sieroszewski został ponownie aresztowany, lecz na interwencję uczonych ro­syjskich zwolniono go. Niemniej jednak wobec groźby ponownego zesłania, Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne, aby temu zapobiec, powierzyło Sieroszewskiemu przepro­wadzenie badań etnograficznych wśród różnych plemion Dalekiego Wschodu, głównie wśród Ajnów. Przy tej oka­zji, w latach 1902—03 Sieroszewski zwiedził Mongolię, Mandżurię, Chiny, Japonię, Sachalin, Koreę. W roku 1904 przez Indie, Cejlon i Egipt powrócił do Europy. W ten sposób, łącznie z jego późniejszymi podróżami do Ame­ryki, można stwierdzić, że poznał niemal cały, oprócz Australii świat, szczególnie zaś dobrze Azję i że można go uważać za jednego z najwybitniejszych podróżników polskich. Podróże te znalazły odbicie w jego twórczości literackiej i zapewniły mu miejsce w literaturze, jako temu, który do tematyki swojskiej wprowadził powiew dalekiego świata.

PRÓBA STUDIUM ETNOGRAFICZNEGO

W grudniu następnego roku przedstawił pracę O związkach małżeńskich Jakutów, a w 1895 r. swoją głośną monografię o Jakutach, nazwaną przez niego skromnie „próbą studium etnograficznego”. Uchwałą za­rządu Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego przystą­piono niezwłocznie do wydania tych „wspaniałych” według określenia P. Siemionowa-Tienszańskiego mate­riałów i w 1896 r. nakładem towarzystwa ukazał się pierwszy tom monografii zatytułowanej Jakuty, obejmu­jącej 719 stron, 168 rysunków i mapę. Tom drugi nie ukazał się dotąd, jednak materiały do niego znajdują się w archiwum Wszechzwiązkowego Towarzystwa Geogra­ficznego. Za tę pracę, za wstawiennictwem Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, Sieroszewski uzyskał osta­tecznie pozwolenie na powrót do kraju. W Polsce po raz pierwszy ukazała się ona w Warszawie w 1900 r. pt. 12 lat w kraju Jakutów.

SYSTEMATYCZNE BADANIA KULTURY

W obwodzie taltyńskim Jakuckiej ASRR, gdzie rozpo­czął pracę nad tym słownikiem, istnieje szkoła nosząca jego imię. Rówieśnik Piekarskiego, głośny pisarz Wacław Siero­szewski (Sirko; 26 IX 1858—20 IV 1945), należał również do najwybitniejszych znawców Jakucji. Zesłany w 1878 r. na Syberię za udział w organizacji socjalistycznej L. Wa­ryńskiego, spędził na wygnaniu 15 lat, głównie w Jakucji, między innymi w obwodzie kołymskim i w Wierchojańsku. Osiedliwszy się wśród Jakutów zasymilował się wśród nich do tego stopnia, że pojął nawet według zwyczajów jakuckich żonę. Ułatwiło mu to niewątpliwie dogłębne poznanie ich zwyczajów i kultury. Podobnie jak wymie­nieni poprzednio zesłańcy rozpoczął systematyczne bada­nie kultury Jakutów, rezultatem czego było powstanie szeregu znakomitych prac etnograficznych oraz nawiąza­nie współpracy ze wschodniosyberyjskim oddziałem Ro­syjskiego Towarzystwa Geograficznego w Irkucku, którego członkiem został niebawem. Już za pierwszą swoją pracę, przedstawioną w 1893 r., zatytułowaną O Jakutskich pieśniach i piewcach, drukowaną w tomie XXIV „Izwiestii oddziału wschodniosyberyjskiego Rosyjskiego Towa­rzystwa Geograficznego, Sieroszewski otrzymał złoty me­dal tego towarzystwa .

PUBLIKACJE PIEKARSKIEGO

Piekarski publikował też w „Peterpianns Geographi- sche Mitteilungen” (rocz. 1910, t. II, szkic pt. Uber die Siedlungen der Jakuten). Po polsku opublikował między innymi Przysłowia i przypowiastki jakuckie („Rocznik Orientalistyczny”, t. II, 1925, s. 190—203) oraz Zagadki jakuckie (tamże, t. IV, 1926, s. 1—59). Był zresztą stałym współpracownikiem „Rocznika Orientalistycznego” i człon­kiem honorowym Polskiego Towarzystwa Orientalistycz­nego. W liście do profesora Kotwiczą pisał, że „…w pol­skiej szacie myśli moje brzmią lepiej i wyraźniej”.Do Polski nie powrócił, czuwając osobiście do końca nad wydaniem swego wielkiego słownika jakuckiego. Jako wybitny znawca Jakucji został w 1923 r. powołany na członka działającej przy Akademii Nauk ZSRR Komisji dla badania Republiki Jakuckiej. W roku 1927 został członkiem korespondentem Akademii Nauk ZSRR, a w 1931 r. jej członkiem honorowym. Zmarł w Leningra­dzie do ostatka pracując nad tomem dodatkowym swego słownika.

OWOC 50 LAT PRACY

Po przyjeździe do Petersburga Piekarski otrzymał pracę w dziale etnograficznym Muzeum im. Aleksandra III, a następnie w Muzeum Antropologii i Etnografii Akademii Nauk, którego z czasem został kustoszem. Pod auspicjami Akademii Nauk rozpoczęły się teraz inten­sywne prace nad słownikiem jakuckim, którego pierwszy zeszyt w wydaniu akademii ukazał się w 1907 r., ostatni zaś, trzynasty, w 1930 r. Słownik ten, owoc 50 lat pracy Piekarskiego, wydany w trzech dużych tomach, stał się najobszerniejszym słownikiem wydanym dla któregokol­wiek z ludów tureckich (oprócz Turków osmańskich) i przyniósł Piekarskiemu uznanie międzynarodowe. Wcześniej jeszcze, w 1916 r. Piekarski wydał krótki słownik rosyjsko-jakucki. Poza pracami słownikowymi uczony opublikował wiele prac etnograficznych w trzech języ­kach: polskim, rosyjskim i niemieckim. Szczególnie warto wspomnieć o dużym, trzytomowym wydawnictwie Wzory twórczości ludowej Jakutów, publikowanym przez Akade­mię Nauk sukcesywnie w latach 1907—17.

GŁÓWNE OSIĄGNIĘCIE

Jednocześnie Piekarski rozpoczął pracę nad słownikiem jakuckim, który miał stać się z czasem głównym osiągnię­ciem jego życia. W roku 1899 ukazał się w Jakucku pierwszy próbny zeszyt tego słownika, który zwrócił na Piekarskiego uwagę rosyjskich kół naukowych i przyczy­nił się do zwolnienia go z zesłania w 1905 r. oraz do umożliwienia mu dalszej pracy nad słownikiem w Peters­burgu. Wcześniej jednak jeszcze brał dwukrotnie udział, jako etnograf, w ekspedycjach naukowych do Syberii Wschodniej — w latach 1894—96 w zorganizowanej przez wschodniosyberyjski oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego tzw. ekspedycji jakuckiej (niekiedy zwa­nej ekspedycją Sibiriakowa od nazwiska przemysłowca, który ją finansował) oraz w 1904 r. w ekspedycji nelkanajańskiej. Jednym z rezultatów tej ostatniej wyprawy była opublikowana w 1913 r. w Petersburgu praca pt. Oczerki byta priajanskich Tunguzów.

SŁAWA EDMUNDA PIEKARSKIEGO

Ogromną sławę, zwłaszcza w Związku Radzieckim, zyskał dzięki swym monumentalnym pracom etnograficz­nym i językoznawczym Edward Piekarski (13 X 1858— 29 VI 1934). Skazany w 1881 r. za działalność rewolucyjną przez sąd wojenny na 15 lat ciężkich robót, ze względu na młody wiek uzyskał zamianę katorgi na zesłanie do Ja­kucji, gdzie spędził 24 lata, a więc dwa razy dłużej niż Sieroszewski. Tutaj, podobnie jak Szymański i wielu innych zesłańców polskich, zajął się pracą naukową, prze­prowadzając badania nad Jakutami i ich językiem. Pierw­szym rezultatem tych badań była ogłoszona jeszcze anoni­mowo (ze względu na cenzurę), praca pt. Jakutskij rod do i pośle prichoda russkich, która została umieszczona w Pamiatnoj kniżkie Jakutskoj Obłasti na 1896 god.

SZKICE Z SYBERII

Szczególną popularność przyniosły mu po mi­strzowsku skreślone dwutomowe Szkice z Syberii, które doczekały się wielu wydań. Były też tłumaczone na kilka języków europejskich, najwięcej jednak przekładów uka­zało się po rosyjsku i niemiecku. Oprócz wymienionych wyżej prac Szymański ogłosił po polsku w 1910 r. w Kra­kowie pracę czysto etnograficzną pt. Z jakuckiego Olimpu. Wcześniej jeszcze, w czasie jego pobytu na Syberii, uka­zała się w 1894 r. we Frankfurcie nad Odrą jego praca pt. TJnter Ansiedlem und Versćhickten. Miał też podobno zamiar wydać pracę pt. Ziemia Jakucka i jej mieszkańcy. Część rękopiśmiennych materiałów Szymańskiego znaj­duje się w Archiwum PAN.